Działalność ruchu Hnuti R w Czechach

Dokonując uproszczenia można powiedzieć, że Hnutí R zajmuje się przede wszystkim edukacją uczniów romskich. Jednak głównym motywem powstania i pracy tego ruchu jest znalezienie i wprowadzenie alternatywnych metod edukacji wielokulturowej w pracy z dziećmi i młodzieżą romską.

Tekst ten jest oparty przede wszystkim na analizie prac osób zaangażowanych w działalność Hnutí R. Opracowanie powstało między innymi na podstawie tekstów Jaroslava Balvina, jednego z twórców, prezesa ruchu, dyrektora Instytutu Studiów nad Kulturą Romów w Uniwersytecie Jana Ewangelisty Purkyniego w Usti nad Łabą, a także Blahoslava Krausa, profesora Uniwersytetu w Hradec Králové, także działacza Hnutí R.

Podstawowe wiadomości o Hnutí R

Jest to otwarte, demokratyczne i dobrowolne zrzeszenie nauczycieli, ekspertów i członków społeczności romskiej zajmujące się propagowaniem i projektowaniem edukacji wielokulturowej, zarówno w sferze praktyki, jak i teorii. Celem jest stworzenie prawdziwie wielokulturowego społeczeństwa obywatelskiego w Republice Czeskiej .

Hnutí R został powołany 21 marca 1992 roku z inicjatywy Instytutu Studiów nad Kulturą Romską w Uniwersytecie Jana Ewangelisty Purkyniego w Usti nad Łabą. Było to niedługo po tym, jak powstał sam Instytut. Pomysłodawcą był profesor Jiri Vomacka, vice rektor uczelni. Od roku 1993 funkcję szefa zrzeszenia pełni doktor Jaroslav Balvin. Początkowo 16 szkół z Północnej Bohemii wstąpiło do ruchu. Spotkania miały charakter otwartej dyskusji, podczas której nauczyciele zapoznawali się i wnosili swoje uwagi do podręczników dla młodzieży romskiej tworzonych we współpracy między Instytutem Studiów nad Kulturą Romską i Fakultetem Szkolenia Nauczycieli w Uniwersytecie w Usti nad Łabą. W roku 1995 Hnutí R został zarejestrowany jako stowarzyszenie obywateli. Założycielami byli romski historyk, mgr Bartolomej Daniel, dyrektor szkoły podstawowej w Most – Chanov, mgr Miroslav Bajer i dyrektor Instytutu Studiów nad Kulturą Romską, dr Jaroslav Balvin .

Od momentu powstania ruchu odbyło się ponad dwadzieścia spotkań, seminariów i konferencji, w których udział wzięło wielu wybitnych specjalistów z takich dziedzin nauki, jak pedagogika czy socjologia. Większość spotkań dało szeroką, wartościową wiedzę teoretyczną, a także rozwiązania praktyczne mogące mieć zastosowanie w edukacji wielokulturowej. Można pokusić się o stwierdzenie, że aktywiści zrzeszeni w Hnutí R nie są zorientowani tylko na znalezienie rozwiązań praktycznych wielu problemów edukacji romskiej, ale budują teorię pedagogiczną, która ma duże znaczenie w szerszym dyskursie nad edukacją w warunkach wielokulturowości. Większość ze spotkań czy konferencji doczekało się publikacji, które systematyzowały poruszane problemy i stanowiły źródło wiedzy dla praktyków i teoretyków edukacji. Dzięki pracy takich ludzi, jak dr Jaroslav Balvin powstała odmienna od dotychczas dominujących perspektywa nauczania. Koncentruje się ona na wypracowaniu harmonijnych relacji pomiędzy Romami i nie- cygańską społecznością. Organizowane konferencje pozwoliły gromadzić wiedzę, opinie i doświadczenia w wybranych tematach prezentowanych przez specjalistów pochodzących z różnych regionów i instytucji, od szkół podstawowych po uniwersytety. Starano się, aby w spotkaniach reprezentowana była nie tylko większość społeczeństwa, ale także by romska mniejszość brała udział w projektowaniu działań i prezentacji obszarów problemowych.

Ruch Szkół Współpracujących na Rzecz Romów (tak też nazywany bywa Hnutí R) jest oryginalnym czeskim wkładem w zagadnienia dotyczące edukacji i nauczania Romów w kontekście europejskim. Nie pozostaje on w oderwaniu od tradycji humanistycznych czeskich pedagogów takich, jak J. A. Komensky.

Hnutí R jest zainteresowany kreowaniem europejskiej sieci nauczycieli romskiej młodzieży, w tym celu współpracuje z Centrum Badań Cygańskich Uniwersytetu René Descartes’a w Paryżu . Obie instytucje dzielą się doświadczeniami i pracują nad wspólnymi projektami. Zrzeszenie opublikowało około dwudziestu zbiorów sprawozdań, które są dostępne w czeskich bibliotekach. Ruch jest wspomagany przez Ministerstwo Edukacji, Młodzieży i Sportu, razem zamierzają kontynuować organizację spotkań i konferencji, głównie ogólno – czeskich, ale także międzynarodowych.

Jak twierdzi sam szef Hnutí R, zrzeszenie znalazło się z punkcie zwrotnym w historii swojej działalności . Działa już ponad dziesięć lat, więc powinno szukać nowych wyzwań i metod pracy. Dodatkowo zmian od ruchu wymaga sytuacja, w jakiej znajdują się Czechy i czescy Romowie po wejściu do Unii Europejskiej. Integracja stwarza bowiem większe możliwości dzielenia się i korzystania z doświadczeń dotyczących edukacji i nauczania dzieci romskich.

Celem działania Hnutí R jest obecnie zmiana sytuacji, w której procesy demokratyzacji i humanizacji poprzez edukację i nauczanie szkolne przebiegają wolniej wśród dzieci romskich niż u pozostałych. Powodem tego są wciąż trwałe tendencje asymilacyjne, bariery językowe i kulturowe. Dowodem na to niech będzie choćby nagminne kierowanie dzieci romskich do szkół specjalnych (28 razy częściej niż dzieci czeskie). Powodem powstania zrzeszenia był należny zmianom społecznym klimat w relacjach z Romami, konflikty na tle rasistowskim i ksenofobia, które miały i mają także miejsce w szkołach. Hnutí R stara się konstruować programy zapobiegające takim zjawiskom i kreujące bezpieczną wielokulturowość. W czeskich szkołach, gdzie uczęszczają dzieci z większości i romskiej mniejszości wdrażane są metody prowadzące do zbliżenia młodzieży, burzenia stereotypów i wyrównywania szans edukacyjnych .

Idee Ruchu

Europejskie reformy systemowe koncentrowały się na organizowaniu szkolnictwa w oparciu o idee filozoficzne i pedagogiczne, Hnutí R podążył tą drogą. Stworzył model zrzeszenia szkół wokół określonych przez ruch idei.

• Ponieważ pozwala to na swoiste połączenie szkół, nauczycieli, a jednocześnie także i wychowanków wokół podstawowych zadań. Stwarza podstawę dla zawodowych i osobistych kontaktów, które mogą pozwolić wyjść z izolacji i samotności oraz przełamać problemy związane z infrastrukturą i środkami finansowymi.

• Umożliwia to także szybszy przepływ informacji i zastosowanie ich we właściwy sposób w praktyce szkolnej.

• Po wejściu nowych członków do Unii Europejskiej wymiana doświadczeń między zachodnimi i wschodnimi koncepcjami edukacji romskiej staje się bardziej intensywna i owocna. Zrzeszenie miałoby pozwolić odpowiednio przygotować czeskie szkolnictwo do działań w ramach dużych programów, z wieloma partnerami.

• Stworzenie alternatywnego systemu może pomóc ustalić trendy w oficjalnej polityce edukacyjnej państwa. Bardzo odpowiedzialne jest założenie, że nowa metoda nie może być narzucona czy nakazana. Niezbędna jest dobrowolna akceptacja przez nauczycieli tej idei i jej zgodność z ich przekonaniami. Twórcy programu twierdzą, że nie ma żadnego zewnętrznego rozwiązania, takie rozwiązanie jest w każdym z nas .

Z tego powodu założenia spotkań nauczycieli dzieci romskich, to :

• Współpraca w kwestiach teoretycznych i praktycznych, zastosowanie wiedzy specjalistycznej, podniesienie świadomości nauczycieli na temat specyficznych cech kultury Romów, romskich uczniów, rodziny, stylu życia itp.

• Stopniowe zaznajamianie się z różnorodnymi alternatywnymi metodami, problemami różnych szkół położonych w odmiennych rejonach Czech.

• Wykorzystanie fenomenu etniczności. Ludzie uświadamiają sobie, że nie są sami, ale są częścią systemu funkcjonującego na podstawie dzielenia podobnych, generalnych problemów, a ich indywidualna praca jest częścią szerszego prądu zdolnego zmieniać rzeczywistość.

Hnutí R od lat jest jedną z niewielu instytucji, które przygotowują do pracy nie tylko nauczycieli, ale także asystentów romskich. Współpracuje przy tym z takimi organizacjami, jak: Humanitas profes, Novā škola, Společenstvi Romů na Moravě. Szkolenia rozpoczęły się niemal od momentu startu programu asystentów romskich, który w roku 1990 powstał, jako narzędzie mające pomagać w komunikacji między czeskim nauczycielem, a romskim uczniem .

Mówiąc o asystencie romskim ma się na myśli osobę ze społeczności cygańskiej, pomagającą dziecku w relacjach z nauczycielem, osobę będącą autorytetem, odgrywającą rolę mediatora między domem rodzinnym i szkołą. Asystent romski pracujący w szkole, gdzie jest duża liczba dzieci romskich zajmuje bardzo ważna pozycję. Pomaga on organizować nie tylko pracę w szkole, ale także w wolnym czasie pobudza romskie dzieci do rozwijania i odkrywania własnej kultury i tożsamości. Asystenci wpływają na lepszą komunikację Romów ze społecznością większości.

Obecnie w Czechach pracuje ponad trzystu asystentów romskich w szkołach i różnego rodzaju instytucjach edukacyjnych. Liczba ta rosła sukcesywnie od roku 1993. Główne szkolenie dla asystentów romskich jest organizowane przez Ministerstwo Edukacji. Kurs trwa 10 dni, a kandydaci muszą go pozytywnie ukończyć, by stać się asystentami i podjąć pracę w szkole. Wielu kończy szkoły średnie i profesjonalne kursy dla nauczycieli. Niektórzy z asystentów romskich studiują w Kolegiach Nauczycielskich .

Przyszłość Hnutí R

Dla uświadomienia sobie skali działalności R – Movement należałoby przypomnieć, że w roku 1995 do ruchu należały 44 szkoły, a w roku 2003 liczba wszystkich partnerów zbliżyła się do 300. W tym czasie liczba asystentów romskich podniosła się w Czechach blisko o połowę . Wszyscy współpracujący z Hnutí R, każda szkoła, która jest członkiem zrzeszenia reprezentuje dodatkową wartość dla całej wspólnoty. Każda ma potencjał rozwojowy i może wnieść swój udział w projektowaniu działań społecznych, nowych procedur i metod postępowania zbliżających do romskich uczniów jak i do całej społeczności romskiej.

Należałoby wymienić choćby niektórych partnerów ruchu :

• Szkoła Podstawowa Přemysla Pittera w Ostrawie, szkoła otwarta stosująca elementy myśli filozoficznej Rudolfa Steinera.

• Szkoły Rozumienia (Szkoła Średnia w Treboniu, Szkoła Specjalna w Rumburku i Szkoła Podstawowa w Pradze) pracują w ramach projektu Centrum Edukacji i Praw Człowieka w Europejskim Centrum Informacji w Uniwersytecie Karola i Instytutu Studiów nad Kulturą Romską w Uniwersytecie Jana Ewangelisty Purkyniego w Usti nad Łabą.

• Zdrowe Szkoły w Velkim Breznie, Szkoła Podstawowa w regionie Usti i Szkoła Specjalna w Bardejovie, Słowacja.

• Zdrowy Styl Życia – projekt rozwoju szkół Fundacji Georga Sorosa.

Obecnie ruch Hnutí R stara się koncentrować swoje działania wokół wprowadzania poniższych metod pracy z uczniami romskimi i ich rówieśnikami :

• Rozwijanie Edukacji w kierunku zdrowego stylu życia.

• Rozwijanie dramy w wielokulturowym środowisku.

• Rozwijanie relacji etnicznych poprzez różne etniczne gry sytuacyjne.

• Rozwijanie sztuki związanej z kulturą romską.

• Rozwijanie muzyki poprzez użycie naturalnych relacji Romów z ich kulturą muzyczną.

• Doprowadzenie do zawarcia umów pomiędzy innymi szkołami zajmującymi się edukacją wielokulturową w Europie.

• Rozwijanie współpracy pomiędzy Instytutem Filozofii Dziecka w Grazu, Austria i stopniowe zaznajamianie nauczycieli z Filozofią dziecka używając etnicznego i filozoficznego bogactwa kultury romskiej.

Główne problemy, na których powinien być koncentrowany wysiłek zaangażowanych w ruch na rzecz Romów, to :

• Stopniowe i ponad wszystko dobrowolne i niegwałtowne wprowadzenie nowych alternatywnych metod w praktyce szkolnej.

• Wzgląd na rozwijanie kultury romskiej w szkołach, jako integralnej części kultury naszego społeczeństwa.

• Rozwój wielokulturowego podejścia powiązanego ze światową koncepcją edukacji.

• Udział w rozwijaniu tożsamości romskiej.

• Rozwijanie etosu edukacji w podejściu do dzieci z różnych grup etnicznych według koncepcji czeskiego oświatowca i reformatora Přemysla Pittera.

***

Czasami funkcjonowanie w społeczeństwie wielokulturowym rodzi wiele problemów, czego szczególnie doświadczają mniejszości. Problemem podstawowym w stosunkach większości z mniejszością jest pytanie o tolerancję. Nawet w długim okresie czasu, coraz więcej inicjatyw legislacyjnych, administracyjnych czy ekonomicznych nie jest w stanie zabezpieczyć funkcjonowania społeczeństw w warunkach harmonijnej wielokulturowości. Nie może się to odbywać w oderwaniu od procesów kulturowych i edukacyjnych. Aktywiści Hnutí R chcą zadbać o to, by stosunki wewnątrz wielokulturowego społeczeństwa były wolne od stereotypów i dyskryminacji. Dokonania tego ruchu wpisują się w szerszy kontekst europejski i stanowią przykład do naśladowania w wielu krajach, także w Polsce.

Współczesne studia i badania naukowe, a także artykuły prasowe dotyczące integracji Romów ze społeczeństwami większości świadczyć mogą o tym, że jest ona niełatwa do zrealizowania. Trudno mówić o tym procesie odnośnie Romów, bowiem gdziekolwiek zamieszkują ich integracja jest wciąż zagadnieniem problematycznym. Aktywiści opisywanego w tej pracy ruchu uważają, że punktem wyjścia w pracy z Romami jest problem romskiej drogi do ich tożsamości. Najważniejsze zadanie działacze przypisują edukacji, rozwojowi indywidualnemu i kształtowaniu się tożsamości.

BIBLIOGRAFIA:

Balvin J. On the meaning of the 18th meeting of the R-Movement on the Roma and social pedagogy. In Balvin J. Tancos J. The Roma and social pedagogy. Usti n. Lab., Hnuti R, 2001.

Balvin J. Proceedings of the R-Movement. In Balvin J. The Roma and the community. Usti n. Lab., Hnuti R, 2001.

Balvin J. The R-Movement (in Czech: Hnuti R). Maszynopis w posiadaniu autora.

Balvin J. The teacher of Romany pupils and the Romany mediator/assistant in the Czech Republic. Maszynopis w posiadaniu autora.

Kraus B. Współistnienie wielokulturowe a mniejszości w Republice Czeskiej. [w:] Pilch T.
O potrzebie dialogu kultur i ludzi. Warszawa 2000.

Kraus B. 10 Years of the R-Movement and Pedagogy. Maszynopis w posiadaniu autora.
Publikacje z kolejnych spotkań Hnuti R.

W. Rabczuk: Międzykulturowość a polityka edukacyjna Unii Europejskiej wobec Cyganów.[w:] Edukacja międzykulturowa w Polsce i na świecie. Red. T. Lewowicki. Katowice 2000.