Charakterystyka zbiorowości romskiej w Polsce

Już u schyłku lat 30. zaczęto kierować pierwszych Cyganów do obozów koncentracyjnych, najpierw na terenie Niemiec, następnie w krajach okupowanych. Prześladowania przybrały na sile, gdy rozpoczęła się wojna z ZSRR. Na terytorium Niemiec przeprowadzono akcję aresztowań Cyganów i wysyłania ich do obozów, m.in. do wydzielonego obozu cygańskiego (Zigeneurlager) w Auschwitz-Birkenau.
Ogólnie biorąc okres wojny oznaczał dla Cyganów zagładę i ustawiczne prześladowania: gdzie nie pojmały ich niemieckie oddziały wojskowe i służby porządkowe, tam często padali ofiarą narodowych formacji zbrojnych współpracujących z Niemcami lub antyniemieckich skrajnie nacjonalistycznych oddziałów ruchu oporu w poszczególnych krajach. W latach istnienia III Rzeszy zginęło ok. 150 – 600 tys. osób tej narodowości, co stanowi ok. 20-50% całej populacji cygańskiej.
Po zakończeniu wojny w Europie presja na społeczności cygańskie zmalała w niewielkim stopniu. Zarówno w krajach ówczesnego bloku wschodniego, jak i w państwach demokratycznych władze dążyły do przekształcenia Cyganów w zbiorowości osiadłe, prowadzące identyczny tryb życia, jak pozostali mieszkańcy.
W roku 1971 w Londynie odbył się pierwszy kongres cygański, na którym powołano do życia organizację o nazwie Romani Union (Rromani Unia) – Związek Cyganów, zaś kolejne kongresy odbyły się w 1978 r. w Genewie, w 1981 r. w Getyndze i w 1990 r. pod Warszawą. Organizacja ta nawiązała stosunki z ONZ, stając się reprezentacją Romów na forum międzynarodowym. Podjęto próby unifikacji niezwykle zróżnicowanego języka romani oraz działania na rzecz uznania Romów w poszczególnych krajach za mniejszość narodową. Dokonano również wyboru cygańskiego hymnu, opracowano flagę (niebieski i zielony pas oraz stylizowany wizerunek koła od wozu), a także nawiązano kontakty z władzami Indii – duchowej ojczyzny Cyganów.

1. Charakterystyka zbiorowości romskiej w Polsce – uogólniona refleksja
Co możemy powiedzieć o Cyganach, czy nasza wiedza wykracza poza stereotypy, które funkcjonują w naszym społeczeństwie? Czy czujemy do nich niechęć, czy może z duchem politycznej poprawności szanujemy ich zwyczaje, tak naprawdę ich nie znając? Krótka prezentacja, którą przedstawiam ma przybliżyć problematykę romską, bez próby kreowania jakichkolwiek postaw w stosunku do osób należących do tej społeczności. Myślę, że mimo wielu publikacji dotyczących zbiorowości romskiej w naszym kraju wiedza Polaków o Cyganach jest uboga.

1.1 Romowie jako grupa etniczna
Próbując określić, czy romska grupa społeczna jest grupą etniczną należy najpierw zwrócić uwagę, iż jej pierwotnym stadium była lokalna zbiorowość etniczna posiadająca pewne właściwe jej cechy: była zbiorowością etniczną, a więc wyróżnioną na podstawie wspólnoty pochodzenia, zbiorowością o rodowodzie imigracyjnym istniejącą w ramach wieloetnicznego narodu polskiego od XV wieku, zbiorowością podlegającą dynamicznym przekształceniom o źródłach zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych.
Co możemy powiedzieć o Cyganach, czy nasza wiedza wykracza poza stereotypy, które funkcjonują w naszym społeczeństwie? Czy czujemy do nich niechęć, czy może z duchem politycznej poprawności szanujemy ich zwyczaje, tak naprawdę ich nie znając? Krótka prezentacja, którą przedstawiam ma przybliżyć problematykę romską, bez próby kreowania jakichkolwiek postaw w stosunku do osób należących do tej społeczności. Myślę, że mimo wielu publikacji dotyczących zbiorowości romskiej w naszym kraju wiedza Polaków o Cyganach jest uboga.Próbując określić, czy romska grupa społeczna jest grupą etniczną należy najpierw zwrócić uwagę, iż jej pierwotnym stadium była lokalna zbiorowość etniczna posiadająca pewne właściwe jej cechy: była zbiorowością etniczną, a więc wyróżnioną na podstawie wspólnoty pochodzenia, zbiorowością o rodowodzie imigracyjnym istniejącą w ramach wieloetnicznego narodu polskiego od XV wieku, zbiorowością podlegającą dynamicznym przekształceniom o źródłach zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych.
Najważniejszym momentem w przechodzeniu zbiorowości w grupę jest uświadomienie sobie przez jednostkę swojej przynależności do tej, a nie innej grupy i dostrzeżenie własnej odrębności w stosunku do członków innych grup. Przydatne zatem staje się przybliżenie pojęcia grupy społecznej Floriana Znanieckiego w celu sformułowania definicji grupy etnicznej. Grupa społeczna, to każde zrzeszenie ludzi, które w świadomości samych tych ludzi stanowi pewnego rodzaju odrębną całość, czyli, według terminologii zaczerpniętej z innych nauk, pewien układ odosobniony. Czynnik świadomościowy stanowi o poczuciu odrębności od nie – członków, będącej dla Cyganów jednym z najważniejszych elementów tożsamości etnicznej. Grupa istnieje bowiem wówczas, gdy jej członkowie uznają ją za istniejącą i oddzielają ją od reszty świata, co jednak nie oznacza braku styczności jednostek z tym światem.

Termin grupa etniczna odnosi się zazwyczaj do zbiorowości połączonych wiarą we wspólne pochodzenie, które nigdy nie osiągnęły statusu społeczeństw polityczno – obywatelskich i nigdy nie miały własnego państwa (bez względu na to, czy posiadały, czy nie jakiekolwiek ku temu aspiracje). Wyróżnienie to można zastosować do opisu polskich Romów. Jest ono stosunkowo najczęstszym i najpowszechniejszym rozumieniem grup etnicznych.
Najwęższym sposobem definiowania grupy etnicznej, którego reprezentantami są między innymi Talcott Parsons i Hieronim Kubiak, jest traktowanie jej jako społeczności o charakterze emigracyjnym. Zdaniem Kubiaka grupa etniczna jest specyficznym wytworem procesu imigracyjno – osadniczego oraz zbiorowością w ramach społeczeństwa przyjmującego o sobie tylko właściwych wzorach kultury i specyficznych interesach uformowanych jednocześnie i pod wpływem dziedzictwa kulturowego kraju pochodzenia i w wyniku kontaktu z rzeczywistością kraju osiedlenia.
Cygańska kastowość, silna endogamia, rodzinny system organizacji społecznej, byłyby wyznacznikami etniczności w rozumieniu Maxa Webera. Ponadto ważny jest element tajności – Cyganie mają własny język, nie dopuszczają nikogo do swoich tajemnic, izolują się, mają własne władze i wewnętrzny kodeks postępowania, podobne cechy charakteryzują tzw. struktury punitywne.
Romowie są świadomi swego wspólnego pochodzenia, podobieństwa kulturowego, identyczności rasowej i językowej, czyli najczęściej występujących, według Vsevoloda W. Issajiwa, elementów określających grupę etniczną. Dodatkowo można też mówić o imigracyjnym rodowodzie romskiej grupy etnicznej, która przybywa do naszego kraju od sześciu wieków. Cyganie podzielają wartości i elementy kultury kraju pochodzenia wzbogacone o zwyczaje zaczerpnięte z kultur krajów, przez które wędrowali do Polski. Tworząc swoją grupę etniczną Romowie wykorzystują własną tożsamość etniczną, która pomaga im określić siebie i swą odmienność od innych. Mają silnie ukształtowane wewnętrzne granice własnej grupy wytworzone przez jej członków, a także narzucony z zewnątrz obraz siebie oparty na stereotypach i usytuowaniu grupy w systemie społecznym.
W wielu krajach Cyganie postrzegani są jako grupa kontrkulturowa, która odrzuca normy i wartości społeczeństwa. Społeczeństwo większości dostrzega odmienność Romów, owa inność przeradza się w obcość łatwiej, gdy odmienność dotyczy istotnych elementów systemu wartości danej grupy. Przy pomocy propozycji definicyjnych Georga Simmla można analizować postrzeganie Romów jako obcych w społeczeństwie polskim. Cyganie posiadają bowiem wiele cech uznanych przez Simmla za konstytutywne w określaniu obcości np. zajmują się handlem, dlatego że jest to teren działania dostępny dla przybysza z zewnątrz wciskającego się jako jednostka ponadliczbowa do grupy, w której stanowiska ekonomiczne są już właściwie rozdane. Daje to obcemu specyficzny atrybut ruchliwości, mobilność oraz brak zobowiązań. Przykład simmlowskiego handlarza czy Żyda jak najbardziej przystaje do charakterystyki obcości Romów w Polsce.
Stosunek Polaków do Romów zawiera jednocześnie moment bliskości i dystansu (poznawczego czy emocjonalnego). Obcy jest nam bliski o tyle, o ile odczuwamy wspólne nam i jemu podobieństwo cech narodowych, społecznych, zawodowych czy też ogólnoludzkich. Natomiast jest nam daleki o tyle, o ile te wspólne cechy nie obejmują tylko nas, o ile wiążą nas tylko dlatego, że w ogóle wiążą bardzo wielu. W ten sposób rozumiana bliskość może z łatwością zostać zburzona przez najmniejszy element odmienności.
Istnieje taki rodzaj obcości (najczęściej w sytuacjach konfliktowych), który z góry wyklucza wspólnotę na gruncie wartości ogólnych. Wówczas określenie obcy zostaje zupełnie pozbawione znaczenia pozytywnego – obcy zostaje wykluczony z grupy. Romowie byli tak postrzegani w czasie tzw. pogromów cygańskich w Polsce. W świadomości, dla której wspólne jest tylko to, co powszechne, ze szczególną wyrazistością rysuje się to, co odrębne, swoiste.[...] Obcość nie jest jednak cechą indywidualizującą.
Wśród Romów zachodzi zjawisko niesymetryczności więzi społecznej, chcieliby oni przynależeć do narodowej większości i są przekonani, że mają do tego prawo, a jednocześnie czują się odrzuceni przez tę większość. Można zatem stwierdzić, że obcość podmiotowa Romów jest niewielka, przeciwnie do obcości odzwierciedlonej.
Ożywienie działalności kulturalnej, społecznej i politycznej organizacji mniejszościowych jest równocześnie wyrazem nabierających siły opozycji swój – obcy, a zarazem czynnikiem, który kształtuje takie właśnie swojskości i obcości. Grupa etniczna Romów staje się obecnie grupą interesu, poprzez którą jednostki realizują swoje cele ekonomiczne i polityczne.

1.2. Etnonimy własne grupy – problemy teoretyczne
Pochodzenie nazw Cygan i Rom oraz problemy z nimi związane, są istotną sprawą w rozważaniach nad tą społecznością. Należałoby więc przybliżyć nazewnictwo dotyczące tej grupy i wyjaśnić zasadność jego stosowania.
Mimo pewnych negatywnych skojarzeń językowych, jakie niesie ze sobą nazwa Cyganie, wydaje mi się ona przydatna i będę ją stosował zamiennie z nazwą Romowie. Jest wiele argumentów za wprowadzeniem do języka polskiego nazwy własnej Cyganów - Rom. Podobny proces zachodzi w innych językach europejskich. Wprowadzenie własnej nazwy i utożsamianie się z nią jest pozytywnym zjawiskiem narodowotwórczym i kulturotwórczym. Termin Rom ma w języku cygańskim dwa znaczenia. Jest samookreśleniem, nazwą etniczną (tak, jak Sinti czy Manusz dla innych grup cygańskich) i oznacza mężczyznę we wszystkich grupach. Nazwa ta funkcjonuje w języku polskim, co najmniej od roku 1979, kiedy przy Episkopacie Kościoła Katolickiego w Polsce powstało Krajowe Duszpasterstwo Romów. Jeszcze jednym argumentem za wprowadzeniem tej nazwy jest jej łatwa przyswajalność.
Natomiast słowo Cygan pochodzi od nowogreckiego Athiganoi, czyli Nietykalni – nazwy heretyckiej sekty w Bizancjum, którą przypominali późniejsi przybysze na teren Cesarstwa. W języku polskim słowo Cygan ma znaczenie pejoratywne, kojarzy się ze złodziejem i kłamcą. Najlepszym dowodem jest czasownik ocyganić, który znaczy tyle, co oszukiwać. W badaniach przeprowadzonych na Uniwersytecie Opolskim w Instytucie Psychologii dowiedziono, że indagowani posiadali znacznie bardziej rozbudowany stereotyp Cygana niż stereotyp Roma. Wystąpiły istotne statystycznie różnice pomiędzy opisami dotyczącymi obu nazw własnych, opisujący Cygana zaznaczali zdecydowanie częściej przymiotniki o negatywnej konotacji niż respondenci, którzy opisywali Roma. Co prowadzi do wniosku o gorszym, bardziej negatywnym stereotypie Cygana niż Roma.
Jednak nie każdy Cygan jest Romem, jak chciałyby tego elity cygańskie. Nie są to terminy tożsame. Przykładem może być najbardziej dynamiczna zbiorowość Cyganów w Niemczech, określająca siebie jako Sinti. Podobnie jest z Manuszami we Francji i innymi grupami cygańskimi. Są oni Cyganami, ale nie Romami w pierwszym z podanych wyżej znaczeniu tego słowa.
Dlatego ze względów metodologicznych poprawne byłoby używanie nazwy Cyganie odnośnie całej zbiorowości i ewentualne wyróżnianie poszczególnych grup przez ich nazwy.

1.3. Cztery szczepy cygańskie w Polsce
Na całym świecie jest wiele różnych ugrupowań cygańskich i nie sposób ich wszystkich przybliżyć w tej pracy. Jeżeli dokonamy podziału wśród polskich Cyganów, ze względu na dialekty językowe, którymi się posługują, tryb życia i obyczaje, to możemy mówić o czterech takich ugrupowaniach – szczepach.
Pierwsza i najliczniejsza z grup, to Polska Roma – polscy Cyganie nizinni, żyjący na naszych ziemiach od XVI wieku. Wśród nich możemy wyróżnić jeszcze wiele innych mniejszych grup, jak Chaładytka Roma, Sasytka Roma, Warmijaki, Jaglaki, Węgry, Bosaki, Berniki, Tońaki, Servy, Pluńaki, Pachowiaki, Kaliszaki itp. Podział na takie węższe grupy związany jest prawdopodobnie z nazwami rodów i z różnym czasem ich przybycia do Polski oraz z późniejszymi układami wewnątrz grup cygańskich. Każdy przedstawia swoją grupę jako najlepszą, a inne są w jego opinii gorsze. Cyganie z tej grupy zazwyczaj przyjmują polskie nazwiska szlacheckie, nazwiska pochodzące od drzew i nazwiska niemieckiego pochodzenia. Nazwiska zmieniają często i chętnie. Są grupą tubylczą, autochtoniczną na terenie Polski, w porównaniu z innymi grupami cygańskimi, które sami określają jako cudzoziemców. Mają silne zasady przestrzegania obyczajowości, których strzeże zwierzchnik, Wielka Głowa. W grupie tej można zauważyć swoisty patriotyzm polski, który oddała w swej twórczości poetka Papusza.
Druga grupa, to Kełderasze – Kotlarze, którzy przybyli na ziemie polskie w XIX wieku z terenów rumuńskojęzycznych. Pierwotnie zajmowali się bieleniem kotłów. Traktują oni przedstawicieli innych grup z pewną dozą pogardy, choć często zdarzają się porwania dziewcząt z grupy Polska Roma i na odwrót. Kełderasze nie są tak solidarni wewnątrz własnej grupy, jak Cyganie Polskiej Romy. Dowodem na to są lata panowania kotlarskich królów. Należą oni do elity cygańskiej w Polsce, jak i na świecie, są bogatą grupą. Wchłonęli oni mniejsze grupki, które przybyły z nimi do Polski, za wyjątkiem Lowarów.
Ci właśnie Lowari – Łowarzy, najbliżsi folklorystycznie Kełderaszom, przywędrowali do Polski w tym samym czasie z terenów węgierskojęzycznych. Zajmowali się przede wszystkim handlem końmi, a obecnie np. samochodami. Uważają się za cygańską arystokrację, lubią otaczać się zbytkiem, np. stawiają zmarłym okazałe nagrobki. Mają kosmopolityczne usposobienie, podobnie jak Kełderaszów można ich spotkać praktycznie na całym świecie. Grupa Wurdonara jest zbliżona do Lowarów obyczajowością i profesjami.

Czwarty ze szczepów zamieszkujących nasz kraj, to polscy Cyganie wyżynni – Bergitka Roma, nazywani przez pozostałych pogardliwie Łabanca. Nie utrzymywali oni wcześniej kontaktów z pozostałymi grupami. Już od kilku pokoleń prowadzą oni osiadły tryb życia na Podkarpaciu. Dawniej mieszkali wyłącznie w barakach i ziemiankach, a obecnie w skromnych chatach. Wróżbę zamienili na żebraninę, a cygańskie rzemiosło na proste prace fizyczne. Są najbiedniejszą grupą cygańską w Polsce, stanowią cygański proletariat. Ich nazwiska nie są ani pochodzenia szlacheckiego, ani węgierskiego czy rumuńskiego, tylko pochodzą od polskich nazwisk chłopskich. Nie zasymilowali się oni z okoliczną ludnością i zachowali swą fizjonomiczną cygańskość w postaci ciemnych włosów, oczu i smagłej cery. Najbliżsi tej grupie są Cyganie Cyntury – Sanocka Roma, którzy powoli zasymilowali się z innymi grupami cygańskimi.
Wypada dodatkowo podzielić wszystkie szczepy występujące w Polsce, na oparte na tradycji wędrowania – Polska Roma, Kełderasze i Lowarzy – oraz osiadłe, nie posiadające takiej tradycji – Bergitka Roma.
Jak można zauważyć z tej krótkiej charakterystyki, Cyganie w Polsce nie stanowią jednolitej społeczności. Dzielą się na ugrupowania, często antagonistyczne i pogardzające sobą. Niektórym grupom łatwiej się porozumieć, dialekty którymi mówią są podobne, innym trudniej. Każda grupa ma inny rodzaj władzy rozsądzającej jej wewnętrzne spory. Różnic jest wiele, elity cygańskie starają się zmniejszyć ich wagę w celu stworzenia jednorodnej społeczności Romów.

1.4. Struktura demograficzna zbiorowości
Struktura demograficzna Romów zamieszkujących terytorium Polski jest zróżnicowana i w znacznym stopniu uzależniona od regionu kraju. Istotnym czynnikiem różnicującym tę strukturę jest miejsce zamieszkania przedstawicieli tej zbiorowości, mam tu na myśli przede wszystkim różnice wynikające z zamieszkiwania w mieście i na wsi. Na wschodzie i południu Polski Cyganie zamieszkują w mniejszych miasteczkach i wsiach, zaś w województwach zachodnich i centralnych w większych miastach. Polskę można zatem podzielić ze względu na wyżej wymienione czynniki, na dwa umowne subregiony zamieszkiwane przez Romów.
Pierwszym subregionem byłoby Podkarpacie, gdzie żyje od lat grupa Bergitka Roma (Cyganie osiadli), zamieszkująca przede wszystkim na obszarze wiejskim oraz w małych miejscowościach. Tworzy ona charakterystyczne skupiska na obrzeżach polskiej społeczności wiejskiej. Jest najczęściej badaną społecznością cygańską w Polsce, interesuje zarówno badaczy społecznych, jak i etnografów. Pod koniec lat 40-tych i później, nastąpiła migracja członków tej grupy do większych miast (Nowa Huta, Kłodzko, inne miasta śląskie) w poszukiwaniu pracy. Większość jednak nadal zamieszkuje obszary wiejskie.
Subregion II, byłby to pozostały (miejski) obszar Polski. Ten teren zamieszkują reprezentanci wszystkich czterech grup cygańskich mieszkających w Polsce, a dodatkowo przybyli w latach 90. Romowie z Rumunii. Większość stanowią osoby należące do szczepu Polska Roma. Trudno oszacować liczbę Romów zamieszkałych w obu subregionach z osobna.
Na obu wyróżnionych obszarach, a więc na obszarze całej Polski wszyscy Cyganie posługują się jednym językiem, różniącym się jedynie dialektami. Mają także te same cechy antropologiczne. W II subregionie częściej występują rodziny o charakterze mieszanym (polsko – romskie). Nie wpływa to jednak, jak by się wydawało, na zanik cygańszczyzny w tych rodzinach. Jest ona bardziej respektowana w mieście, niż wśród dawno osiadłych Cyganów wiejskich. Osoba polskiego pochodzenia wchodząca do rodziny romskiej (tak jest najczęściej) przyjmuje właściwą jej obyczajowość. Miasto sprzyja edukacji romskich dzieci i integracji (asymilacji) z polską większością, dom pozostaje jednak ostoją cygańszczyzny, w domu używa się tylko języka romani.
Cyganie od wieków zajmują się w Polsce głównie rzemiosłem i handlem (II subregion). Ich tradycyjnymi specjalnościami są: kowalstwo, kotlarstwo, ślusarstwo, handel wędrowny i wróżbiarstwo. W subregionie pierwszym zajmują się kamieniarstwem i ciężkimi pracami fizycznymi. W okresie kryzysu gospodarczego lat 70-tych i 80-tych Romowie, korzystając z powiązań z rodakami żyjącymi zagranicą włączyli się do handlu towarami zagranicznymi, w tym używanymi samochodami. Aktywność ta miała niekiedy charakter nielegalny, jednak istotnie wpłynęła na poprawę statusu materialnego grup żyjących w miastach. Obecnie wiele rodzin cygańskich korzysta z programów pomocy społecznej. Szczególnie widoczne jest to w subregionie pierwszym, gdzie na skutek zaniku tradycyjnego nomadyzmu usługowego oraz braku pracy dla robotników niewykwalifikowanych, Cyganie stali się klientami ośrodków pomocy społecznej.
W obu subregionach Romowie stanowią społeczność charakteryzującą się niskim poziomem wykształcenia i niskim statusem materialnym, dlatego trudno im podjąć walkę z konkurencją na rynku pracy. Jednak w miastach wielu Cyganów dość pragmatycznie podeszło do zmian ustrojowych i znalazło dla siebie miejsce w różnego rodzaju działalności handlowej.

1.5. Liczebność
Wyjątkowe dla zbiorowości Romów jest to, że dopiero w XX wieku podjęto próby ujęcia jej w liczby, szacunki te są jednak często rozbieżne. Wcześniej władze wielu krajów, również Polski nie radziły sobie ze spisem ludności pochodzenia romskiego i nie podawały nawet jej zbliżonych szacunków.
W okresie międzywojennym Polskę zamieszkiwało około 30 tysięcy Cyganów. Część z nich zginęła na terenie naszego kraju wraz z 50 tysiącami ofiar holocaustu romskiego. Po drugiej wojnie światowej pozostało ich w Polsce około 15 – 20 tysięcy. Według spisu ludności z marca 1963 roku liczbę Cyganów szacowano na 17 – 18 tysięcy. Wciąż używam terminu „szacowano”, bo nie było pewności co do tych liczb. Wyliczenia ludności cygańskiej nie polegały bowiem na wyliczeniu osób posługujących się językiem romani, nie korzystano także z ankiet etnosocjologicznych. Liczba ta zależała od tego ile osób zadeklarowało przynależność do takiej grupy w trakcie przeprowadzania spisu. Ponadto wielkość populacji cygańskiej w kraju jednonarodowym, za jaki uchodziła Polska była zapewne celowo zaniżana dla celów politycznych.
Obecnie Cyganie stanowią w Europie dużą, rozproszoną zbiorowość, której liczebność określa się na 6 do 12 milionów. Są oni szczególnie liczni w Centralnej, Wschodniej i Południowej Europie. Polska jest krajem, gdzie liczba Romów jest niewielka i kształtuje się obecnie na poziomie 15 – 20 tysięcy, według oficjalnych szacunków. Zdaniem niektórych działaczy jest jednak wyższa i oscyluje wokół 30 – 35 tysięcy osób. Na liczebność tej zbiorowości w Polsce miały wpływ akty agresji wobec jej przedstawicieli, których skutkiem była emigracja tych osób z naszego kraju w latach 80. i 90. Liczba Romów w Polsce uległa wzrostowi w latach 90 - tych, w wyniku przyjazdu do naszego kraju licznej grupy Cyganów z Rumunii. Jak dotąd nie doczekaliśmy się jeszcze rzetelnego opracowania danych dotyczących zmian liczebności Cyganów w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem danych demograficznych charakteryzujących tę zbiorowość.
Tabela 1. Liczebność ludności romskiej
Rok Liczebność
1918 – 1939 30 – 50 tysięcy
1945 15 tysięcy
1963 17 – 18 tysięcy
1992 – 1993 25 tysięcy wg szacunków PTS–GUS, MEN i SKMNiE.
30 – 35 tysięcy wg działaczy romskich
Źródło: M.G. Gerlich The Gypsies or the Romany, [w:] Ethnic Minorities and Ethnic Majority. Sociological Studies of Ethnic Relations in Poland, ed. Szczepański M. S., Katowice 1997; J. Ficowski, Cyganie na... 1985; C. Żołędziowski, Mniejszości narodowe..., 1995, s. 21.


Literatura podstawowa dotycząca Romów:
Bartosz A., Nie bój się Cygana, Sejny 1994;
„Dialog – Pheniben”, numery z lat 1997 – 2003;
Ficowski J., Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965/1985;
Ficowski J., Cyganie w Polsce. Dzieje i obyczaje, Warszawa 1989;
Fraser A., Dzieje Cyganów, Warszawa 2001;
Granice solidarności. Romowie w Polsce po roku 1989. Raport przygotowany przez European Roma Right Center. Warszawa 2003
Raport przygotowany przez European Roma Right Center. Warszawa 2003;
Los Cyganów w KL – Auschwitz – Birkenau, Oświęcim 1994;
Mirga A., Mróz L., Cyganie: odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994;
Mirga A., Gheorghe N., Romowie w XXI wieku: studium polityczne, Warszawa 1999;
Mróz L., Cyganie, Warszawa 1971;
Mróz L., Dzieje Cyganów – Romów w Rzeczypospolitej XV – XVIII w, Warszawa 2001;
Mróz L., Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa 1992;
Nowicka E., (red.), Sytuacja Romów w Polsce. U nas dole i niedole, Kraków 1999;
Pawłowski A., Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973;
Romowie bliskie spotkania. Przewodnik metodyczny dla nauczycieli szkół średnich, red. J. Milewski, Suwałki 2003
red. J. Milewski, Suwałki 2003
Stewart M., The Time of the Gypsies, (brak miejsca wydania) 1997;
The Gypsies of Eastern Europe,ed. by Crowe D., Kolsti J., Armonk, London, New York 1992;
Vania de Gila – Jan Kochanowski, Mówmy po romsku. Historia, kultura i język narodu romskiego. Szczecinek 2003
ed. by Crowe D., Kolsti J., Armonk, London, New York 1992;ed. by Crowe D., Kolsti J., Armonk, London, New York 1992;